دیوانه بودن عار نیست

شاعری که شعر ندارد؛ دیوانگی بی‌عار:

تحقیقات روان‌شناسی نشان می‌دهند شاعران بالاترین نرخ اختلالات خلقی را میان نویسندگان دارند؛ مثلاً مطالعهٔ کافمن (۲۰۱۳) دریافت ۸۷٪ شاعران برجسته دوره‌ای از افسردگی یا شیدایی را تجربه کرده‌اند. یونانیان باستان این را «مانیا» (جنون الهام‌بخش) می‌نامیدند و آن را موهبت الهی می‌دانستند. حالا پرسش تیز: اگر دیوانگی ننگ ندارد، آیا نبودِ شعر هم می‌تواند شکلی از شعر باشد؟

راهکار:

این بیت را می‌توان یک بیانیهٔ رهایی از بند تعاریف دانست. شاید شعر واقعی در سکوت و نبودِ کلمات جاری باشد؛ پیشنهاد: یک قطعه دربارهٔ «شعری که وجود ندارد» بنویسید و آن را به فرم نامه‌ای به یک شاعر خاموش تبدیل کنید.

شعر بی‌معشوق: دیوانگی یا آزادی؟:

در روان‌شناسی، عشق شاعرانه‌ای که معشوق بیرونی ندارد را «لیمرنس بدون هدف» می‌نامند. مغز تو همان دوپامینی را ترشح می‌کند که گویی او واقعی است؛ تو معتاد شیمیایی خیال خویشی. جالب است بدانی بسیاری از بزرگترین اشعار فارسی، خطاب به معشوقی کاملاً خیالی سروده شده‌اند. آیا شعر بدون مخاطب، بی‌نقاب‌تر و خالص‌تر نیست؟

راهکار:

این بیت‌ها تجسمی از «عشق بدون شیء» در فلسفه‌اند؛ یعنی خودِ عمل شاعری، معشوق واقعی می‌شود. شاید شعر تو تنها یار وفادارت باشد که هرگز نیست نمی‌شود.

پیری در جوانی: چرا قبل از وقت قامت خم و دست لرزان داریم؟:

پدیده‌ای به نام «تلومر» در انتهای کروموزوم‌ها وجود دارد که با هر تقسیم سلولی کوتاه‌تر می‌شود. استرس مزمن و ضربه‌های روحی سرعت این کوتاه‌شدگی را چند برابر می‌کنند و ساعت زیستی بدن را جلو می‌اندازند. به همین دلیل ممکن است فردی در ۲۵ سالگی از نظر سلولی به یک فرد ۵۰ ساله شبیه‌تر باشد. گویی روح، فیزیک را هم‌مسیر خود می‌کند.

راهکار:

این تصویر شاعرانه فقط استعاره نیست؛ پژوهش‌های روان‌تنی نشان می‌دهند هیجانات فروخورده مانند غم یا اضطراب می‌توانند دقیقاً به شکل دردهای عضلانی، خمیدگی ناخودآگاه و لرزش دست تظاهر کنند. بدن گاهی پیش از کلمات، رنج را فریاد می‌زند.

شعر بدون معشوق؛ دیوانگی‌ای که عار نیست:

تحقیقات JAMA Psychiatry روی ۳۵٬۰۰۰ هنرمند نشان داد عوامل ژنتیکی مشترکی بین خلاقیت و اسکیزوفرنی/دوقطبی وجود دارد؛ یعنی «دیوانگی» در ادبیات اغلب استعاره‌ای از ادراک غیرمتعارف است، نه یک تشخیص پزشکی. شاعری که معشوقه‌ای ندارد، در واقع با خودِ زبان عشق‌بازی می‌کند.

راهکار:

می‌توان این بیت را از زاویه‌ای دیگر هم خواند: شاعری که معشوقه‌ای ندارد، خودِ شعر را معشوقه کرده است. این دیوانگی یعنی عاشقِ کلمه بودن؛ عشقی که هرگز تمام نمی‌شود و همیشه برای گفتن چیزی تازه بی‌قرار است.

شعر میگویم ولی معشوقه ای در کار نیست:

شعر کوتاه: دیوانه بودن عار نیست:

شعر بدون معشوقه: اعتراف به دیوانگی و رهایی از عار:

در روانکاوی، «والایش» توضیح می‌دهد که چطور میل سرکوب‌شدهٔ عشق به خلق اثر هنری تبدیل می‌شود. شاعر اینجا انرژی لیبیدویی را صرف شعر می‌کند. جالب اینکه بایرون هم در دوره‌های تنهایی عاطفی شاهکار نوشت. دیوانگی اینجا نه اختلال، که سوخت خلاقیت است. آیا شعر گفتن از عشق می‌تواند جای خودِ عشق را بگیرد؟

راهکار:

این بیت را به عنوان شروع یک غزل در نظر بگیر و با تصویرسازی از «دیوانگی» به مثابه یک نیروی خلاق، ادامه بده. می‌توانی به جای معشوقه، خودِ شعر را مخاطب قرار دهی و از رابطهٔ شاعر با کلمات بگویی