آدم بی ذات

از کسی که ذاتش خرابه انتظار آدم بودن نداشته باش:

حکایت آدم‌های با ذات و بی‌ذات‌ها:

در روان‌شناسی اجتماعی، نظریه مقایسه اجتماعی فستینگر می‌گوید انسان‌ها برای سنجش ارزش خود مدام خود را با دیگران مقایسه می‌کنند؛ اما پژوهش‌ها نشان می‌دهد مقایسه رو به بالا با الگوهای دست‌نیافتنی فعالیت آمیگدال را بالا می‌برد و کورتیزول ترشح می‌کند. جالب‌تر اینکه مغز بین «ذات داشتن» و «تعلق به جمع» تعارض ایجاد می‌کند: هرچه بیشتر شبیه دیگران شوی، دوپامینِ تعلق بیشتری می‌گیری، اما اصالت مسیر سروتونین و احترام بلندمدت است. کدام یکی در شبکه‌های اجتماعی واقعا برنده است؟

راهکار:

ذات داشتن را نمی‌شود با فریاد ثابت کرد؛ معمولا همان‌جا که مدام می‌گویی «من مثل فلانی نیستم»، ذهن ناخودآگاه مشغول مقایسه است. یک لنز دیگر: آدم‌های با شخصیت واقعی کمتر نیاز به اعلام دارند، چون رفتارشان امضای آن‌هاست. اگر این حکایت خیلی‌هاست، شاید پرسش بعدی این باشد: چرا این‌همه آدم برای تعریف خودشان اول باید یک «فلانی بی‌ذات» بسازند؟

حرمت نون و نمک، زندان آدم بی‌ذات:

آیین نان و نمک فقط ایرانی نیست؛ از «خبز و ملح» عربی تا «خلِب-سُل» اسلاوی، شکستن نان با کسی در مغز انسان پیوندی شیمیایی می‌سازد. پژوهش‌ها نشان می‌دهند خوردن غذای مشترک، سطح اُکسی‌توسین را بالا می‌برد و فرد مقابل را به اشتباه «خودی» ارزیابی می‌کنیم. جالب اینجاست که حتی اگر بعداً ذات واقعی او را ببینیم، این حس تعهد عصبی دست‌کمی از یک قرارداد حقوقی ندارد. به همین دلیل «نمک به زخم پاشیدن» در ادبیات جهان معادل عمیق‌ترین خیانت است. با این حساب، آیا حرمت نمک باید بی‌قیدوشرط باشد یا قراردادی دوطرفه؟

راهکار:

پدیده‌ای که توصیف کردی در روان‌شناسی به «اصل عمل متقابل اجباری» نزدیک است. انسان با پذیرش نمک کسی، ناخودآگاه احساس بدهی می‌کند و همین بدهی، اسارت می‌آورد حتی وقتی طرف مقابل بی‌ذات است. جالب اینجاست که راه رهایی در فرهنگ ما هم بوده: «نمک‌خوردم، نمکدان شکستم»؛ یعنی این بار اخلاقی را آگاهانه شکستن. شاید حرمت نون و نمک آنجا بی‌اعتبار می‌شود که طرف مقابل خودش حرمت را شکسته است.