نه روباه در جنگل، نه شیطان در جهنم؛ نظم بر هم خورده:
در بومشناسی، حذف روباه از جنگل باعث پدیده «رهاسازی میانشکارگر» میشود؛ جوندگان و مارها بیحد رشد میکنند و تعادل جنگل میپاشد. در ادبیات، شکسپیر در طوفان نوشت: «جهنم خالی است و همه شیاطین اینجا هستند.» حالا اگر هر دو جایشان خالی باشد، تعادل ترس و نظم در هر دو جهان بههم خورده؛ نه جنگل امن است نه جهان دیگر. سوال: اگر ترس حذف شود، اخلاق چهطور حفظ میشود؟
راهکار:
از دریچهی بومشناسی، حذف روباه از جنگل یعنی رهاسازی میانشکارگرها و فروپاشی زنجیرهی غذایی. غیاب شیطان هم در ادبیات یعنی خالی شدن جهنم و سرازیر شدن مهارگسیختگی به زمین. این جمله را میتوان یک هشدار وارونه خواند: وقتی مرزبانان سنتی ترس و نظم غایباند، انسان ناگزیر است خودش نظم را تعریف کند، وگرنه جنگلِ اجتماعی به همان اندازه بیرحم میشود.