قضاوت نهایی تاریخ

تاریخ چگونه قضاوت می‌کند که چه کسی خوب بوده یا بد؟:

طبق نظریهٔ «حافظهٔ جمعی» موریس هالبواکس، گذشته مدام بر اساس نیازهای حال بازنویسی می‌شود. مثلاً چنگیزخان در مغولستان قهرمان است، اما در ایران فاتحی خون‌ریز. قضاوت تاریخ هرگز خالص نیست؛ همیشه آغشته به سیاست و فرهنگ زمانه است. اگر قرار باشد آیندگان ما را قضاوت کنند، کدام رفتار امروز ما برایشان غیراخلاقی خواهد بود؟

راهکار:

تاریخ نه یک قاضی بی‌طرف، بلکه آینه‌ای از ارزش‌های زمان حال است. آنچه امروز «خوب» می‌دانیم، ممکن است قرن‌ها بعد «بد» تلقی شود. به جای انتظار برای قضاوت آینده، اخلاق را در همین لحظه و بدون تضمین تأیید آیندگان زندگی کن.