جمله فلسفی تاریخ

تاریخ را با خون می‌نویسند، نه با جوهر:

در باستان‌شناسی به لایه‌های سوختگی و استخوان «افق ویرانی» می‌گویند؛ همین لایه‌ها گاه‌شماری تمدن‌ها را ممکن کرده‌اند. فوران تِرا در ۱۶۰۰ ق.م یا زلزله‌های تاریخی، تاریخ را نه با مرکب که با خاکستر و خون تنظیم کرده‌اند. کدام رویداد در تاریخ ایران چنین «افقی» ساخته؟

راهکار:

تاریخ مثل لایه‌های زمین است: جوهرِ معاهدات فقط سطح را می‌پوشاند، اما خونِ آدم‌های عادی عمقِ لایه‌ها را می‌سازد؛ صدای واقعی تاریخ از همان عمق می‌آید.