پرسش از عظمت پروردگار در حیرت و شرم:
در الهیات سلبی، هر نامی که به «پروردگار» میدهیم او را محدود میکند؛ از همین رو عارفان از «حیرت» بهعنوان بالاترین معرفت یاد کردهاند. نیکلاس کوزایی این را «جهل دانا» نامید: آگاهی از اینکه نمیدانیم در برابر چه عظمتی سر فرود میآوریم. سجده در این نگاه، نه پاسخ، که اعتراف به محدودیت انسان است. آیا سجده، اعتراف به نادانی است یا پناه بردن به آن؟
راهکار:
این پرسش، خودش نوعی سجده است: نه فرار از شرم، بلکه ایستادن در آستانهٔ ناشناخته. در عرفان، «حیرت» پیش از یقین میآید و انسان را از بتِ تصورات ذهنیِ خدا آزاد میکند. اگر نامی برای آن عظمت نداری، همان بینامی میتواند آغاز رابطه باشد؛ زیرا سجده، پیش از شناختن، اعتراف به فروتنی است.