نقد فرهنگ غمپرستی و رابطه اندوه با خدا:
مغز در اندوه، بهدنبال معنا و تعلق بیشتر میگردد و آیینهای جمعی سوگ با ترشح اکسیتوسین، پیوند اجتماعی ایجاد میکنند؛ به همین دلیل غم در برخی فرهنگها با قداست اشتباه گرفته میشود. پژوهشهای عصبشناسی نشان میدهند سوگواری آیینی همزمان فعالیت آمیگدال را کاهش و حس تعلق گروهی را تقویت میکند؛ یعنی غم نه میانبر خدا، بلکه میانبر عصبی همبستگی است. اگر شادی هم آیینی شود، خدا دور میشود؟
راهکار:
در تاریخ عرفان، غم فقط یکی از مسیرهای تزکیه نفس بوده و سنتهای دیگری شادی را عبادت میدانستهاند؛ جملهات را میتوان بهعنوان دعوت به بازخوانی میراث فرهنگی خواند، نه صرف سوگنامه.