غافلگیری جان از دنیا

بیتی از صائب درباره ناآگاهی روح از رنج جهان:

پژوهش‌های روان‌شناسی نشان می‌دهند مغز انسان در پیش‌بینی شدت هیجانیِ رویدادهای آینده، خطای سیستماتیک دارد؛ به این «سوگیری تأثیر» می‌گویند. ما تصور می‌کنیم ضربه‌های بزرگ را تاب نمی‌آوریم، درحالی‌که سازوکار تاب‌آوری روانی، شوک را مهار می‌کند. جالب اینجاست که صائب در قرن یازدهم هجری، پیش از هر آزمایشگاهی، همین ناتوانی جان در پیش‌بینی رنج را کلید رمزآلود زندگی می‌داند. اصلاً شاید زیبایی جهان در همین ندانستن‌های از پیش تعیین‌شده باشد.

راهکار:

این بیت را می‌توان از دریچهٔ مفهوم عرفانی «عهد الست» بازخوانی کرد: جان پیش از هبوط، تنها به دیدار معشوق آگاه بود، نه به رنج‌های راه. صائب این ناآگاهی را نه یک نقص، که شرط شورِ زیستن می‌بیند. اگر بیت را با رباعیات ابوسعید ابوالخیر در باب «بی‌خبری عاشقانه» مقایسه کنی، لایه‌های تازه‌ای از آن پیدا می‌شود.