انسانها شیطاناند یا قربانی شرایط؟:
هانا آرنت در کتاب «آیشمن در اورشلیم» نشان داد شرارت بزرگ تاریخ معمولاً از هیولاها نیست؛ از انسانهای معمولیای است که بیآنکه فکر کنند، دستورها را اجرا میکنند. اگر «شیطان» را نماد شرارت بدانیم، بدترین شیطانها کسانیاند که خودشان را فرشته میدانند. آیا این یعنی شرارت ریشه در ناآگاهی دارد؟
راهکار:
اگر انسانها «واقعاً» شیطان بودند، از انسانبودن گله نمیکردند. ناامیدی از آدمها، خودش نشانهٔ باور پنهان به خوبی است؛ حتی این جمله هم از یک خواستهٔ ناامیدانه میآید: کاش انسانها بهتر بودند.