معنای تنهایی؛ میان تکبر ابلیس و تنهایی خدا:
تکبر در واقع نوعی «انزوای خودخواسته» است؛ ابلیس در روایت عرفانی نه به خدا، بلکه به «دیدنِ خود» افتاد: از او، «منِ» برتر ساخت و سجده بر انسان را سقوط دید. نکتهٔ حیرتانگیز این است که در روانشناسی، غرورِ بیمارگونه اغلب نقابی بر شرم عمیق است و احساس طردشدگی همان بخش از مغز را فعال میکند که درد جسمی را فعال میکند؛ پس انسانِ مغرور در واقع خود را به عذابی دائمی محکوم کرده. آیا آفرینش، تنها راهِ تبدیل این تنهاییِ ابلیسی به تنهاییِ خدایی است؟
راهکار:
اینجا دو تنهایی در تقابل است: یکی از سرِ برتربینی است و دیگری از سرِ آفرینندگی. متن را میتوان از حالوهوای شکوه به حالوهوای توانمندی چرخاند: تنهاییِ خدا یعنی فراغت برای ساختن جهانی تازه؛ غرورِ ابلیس یعنی توقف در تماشای خود. بازنویسی این حس با نگاهِ «خالق تنها» میتواند آن را از مرثیه به سرود تبدیل کند.